1393/8/8 پنجشنبه
قانونی نکبت بار تر از کاپیتولاسیون
مصونیت مستشاران نظامی آمریکایی

آبان ماه وقایعی را در گذر خود به امانت دارد که ریشه های استکبارستیزی امت اسلامی را یادآوری می نماید. در13 آبان 1343 تبعید امام خمینی(ره) را به ترکیه، کشتار دانش‌آموزان در13 آبان 1357 مقابل دانشگاه تهران و تسخیر سفارت آمریکا در 13 آبان 1358 از جمله وقایعی است که تاریخ ایران زمین در آبان ماه تجربه نمود. ریشه همه این وقایع تاریخی در مسئله کاپیتولاسیون نهفته است. کاپیتولاسیون یا حق قضاوت کنسولی، حقی بود که به اتباع بیگانه داده می‌شد و آنها را از شمول قوانین کشور مصون و مستثنی می کرد؛ در واقع در صورت ارتکاب جرم در خاک کشور، دولت میزبان حق محاکمه آن مجرم را نداشت.
یکی دیگر از وقایعی که در آبان ماه رخ داده تصویب قانون استخدام مشتشاران نظامی آمریکایی در اول آبان ماه 1332 است.
بعد از جنگ جهانی دوم و در دوران کابینه «علی سهیلی»، قانون استخدام مستشاران نظامی آمریکا به امضا رسیده بود. پیش از سهیلی، احمد قوام «قوام‌السلطنه» تلاش فراوانی برای باز کردن پای مستشاران نظامی به ایران به عمل آورده بود.
 قوام در سومین دوره نخست‌وزیری خود که مقارن دومین سال پادشاهی پهلوِی دوم بود توانست شاه را به چرخش سیاسی به سوی آمریکا به جای اتکاء سنتی به روس و انگلیس متقاعد سازد. او حتی کسانی را در مناصب مختلف برگزید که بیشترین توجه را به ‌آمریکا داشتند. در چارچوب این تلاش‌ها نخستین دسته از مستشاران نظامی آمریکا که به «میسیون نظامی» شهرت داشتند در آذر 1321 وارد ایران شدند. در دوره کابینه قوام دو هیأت مستشاری دیگر نیز به تهران آمدند یکی به ریاست سرلشکر «جان گریلی» برای تجدید سازمان ارتش و دیگری به ریاست سرهنگ «نورمن شوارتسکف» برای نوسازی ژاندارمری. این دو هیأت قبل از آنکه اجازه استخدامشان در مجلس سیزدهم به تصویب برسد،به دعوت دولت وارد تهران شدند و کار خود را آغاز کردند. قانون اجازه استخدام مستشاران نظامی آمریکا در اول آبان 1322 به تصویب مجلس شورای ملی رسید و سرانجام در 25 شهریور 1358 با تصویب شورای انقلاب، لغو گردید.
قابل ذکر است که نیروهای ارتش امریکا در دوران جنگ جهانی دوم در اکتبر ۱۹۴۲ وارد ایران شدند. ماموریت آنها این بود که ابزارهای جنگی، مهمات، دستگاه‌های نظامی و غیره را از خلیج فارس با استفاده از راه آهن و راه‌های کشور ایران به ارتش سرخ شوروی در جنگ با ارتش آلمان برسانند. این جریانات در دوره نخست‌ وزیری قوام السلطنه روی داد. پس از پایان جنگ جهانی دوم نیروهای امریکایی ایران را تخلیه کردند.
۵ آذر ۱۳۲۲ در دوره دولت علی سهیلی قراردادی یک ساله درباره «هیئت مستشاری نظامی ایالات متحده» امضا شد. هدف این پیمان این بود که ارتش ایران بازسازی و مدرن شود. این پیمان در پایان هر سال تنها برای یک سال دیگر تمدید می‌شد. ۲۸ اسفند ماه ۱۳۴۰ برابر با ۱۹ مارس ۱۹۶۲ در دوره نخست وزیری دکتر علی امینی، سفیر امریکا در تهران در نامه‌ای به وزارت خارجه ایران نوشت با این مضمون که شرایط موجود، وضعیت کارمندان مستشاری امریکا را روشن نمی‌کند. برای حل این مسئله، پیشنهاد می‌شود که این کارمندان از مزایا و مصونیت‌های کارمندان اداری و فنی امضا شده در کنوانسیون سازمان ملل درباره روابط دیپلماتیک درتاریخ ۱۸ آوریل ۱۹۶۱ بهره مند شوند. و این علاوه بر نظامیان بود که تمامی آمریکایی ها را در بر می گرفت.
به نامه مذکور در ۲۰ اسفند ۱۳۴۱ و  دوران نخست وزیری «اسدالله علم» پاسخ داده شد. ۲۵ دی ۱۳۴۲ برابر با ۱۵ ژانویه ۱۹۶۴ دولت علم قانون اجازه استفاده مستشاران امریکایی در ایران از مصونیت‌ها و معافیت‌های قرارداد وین را که برای کارمندان اداری و فنی نوشته شده بود به مجلس سنا برد. در این میان اسدالله علم از پست خود کناره گیری کرد و «حسنعلی منصور»در فروردین 1343نخست وزیر شد. در ۳ مرداد ۱۳۴۳ مجلس سنا قانون اجازه استفاده مستشاران امریکایی از قرارداد وین درباره روابط سیاسی را تصویب کرد و به مجلس شورای ملی فرستاد.

برداشتن موانع حقوقی و قانونی، حضور نیروهای امریکایی در ایران و تضمین امنیت آنان برای شاه اهمیت داشت چون وی برای اجرای سریع اصلاحات اقتصادی و سیاسی مورد نظر کاخ سفید، زیر فشار آمریکا قرار گرفته بود؛ در نتیجه، احیای نظام کاپیتولاسیون با هدف اعطای مصونیت سیاسی و کنسولی به اتباع آمریکایی در ایران در دستور کار دولت قرارگرفت.
سرانجام در ۱۳ اکتبر ۱۹۶۴ با ۷۴ رای مثبت و ۶۱ رای منفی به تصویب مجلس شورای ملی رسید. بر اساس مستندات تاریخی هنگام رای ‌گیری در مورد لایحه کاپیتولاسیون با وجود تلاش دولت، با این حال عده زیادی از نمایندگان در مخالفت با این لایحه رای داده و لایحه طبق اصول و قواعد پارلمانی رد شد. چرا که تعداد آرای موافق کمتر ازنصف عده حاضر در جلسه بوده است. با این وصف به دلیل این که برخی وکلاء از رای ‌دادن به این ماده واحده خودداری کرده بودند، رئیس جلسه وقت‌ آمار آنها را به شمار نیاورد و تصویب لایحه را اعلام کرد.
تصویب این قانون از منظر نگاه صاحبنظران سیاسی احیای کاپیتولاسیون بوده و حتی ننگین تر از عهدنامه ترکمانچای تلقی می شد. ولی سکوت برخی جریانات سیاسی و در حال آن دوران سئوال برانگیز شد.
متعاقب تصویب این قانون امام خمینی(ره) در اعتراض به این اقدام نمایندگانی را به نقاط مختلف کشور اعزام و جلساتی را در قم برقرار نمودند. ایشان در سخنرانی شان در چهارم آبان ۱۳۴۳ در قم این قانون را احیای کاپیتولاسیون در ایران نامید. عظمت ارتش ایران را پایکوب شده توصیف کردند و فرمودند " آقا من اعلام خطر می‌کنم، ای ارتش ایران من اعلام خطر می‌کنم، ای سیاسیون ایران من اعلام خطر می‌کنم... والله گناهکار است کسی که فریاد نکند. ای سران اسلام به داد اسلام برسید". بدون تردید متن سخنرانی امام یکی از ماندگار ترین اسناد مقابله با استکبار و استعمار بشمار می رود.
همچنین، حضرت امام خمینی(ره) در همین روز ۴ آبان ۱۳۴۳ بیانیه‌ای صادر کرد: "دنیا بداند که هر گرفتاری که ملت ایران و ملل مسلمین دارند از اجانب است، از آمریکاست. ملل اسلام از اجانب عموماً و از آمریکا خصوصاً متنفر است‌. "در این بیانیه از کاپیتولاسیون به عنوان «سند بردگی ملت ایران» یاد شده‌است.
پس از این سخنرانی امام خمینی(ره) در تاریخ ۱۳ آبان ۱۳۴۳ دستگیر و متعاقباً به ترکیه تبعید شدند در سپیده دم 13 آبان، امام خمی(ره) توسط یک گروه از مأموران ساواک به سرپرستی سرهنگ مولوی رئیس ساواک تهران بازداشت شدند و هنوز آفتاب نزده بود که با یک فروند هواپیمای نظامی از فرودگاه مهر آباد به ترکیه تبعید شدند.
متن اطلاعیه کوتاه ساواک که از رادیو و تلویزیون و روزنامه ها انتشار یافت، چنین بود:
"طبق اطلاع موثق و شواهد و دلایل کافی چون رویه آقای خمینی و تحریکات مشارالیه علیه منافع ملت و امنیت و استقلال و تمامیت ارضی کشور تشخیص داده شد، لذا در تاریخ 13 آبان 1343 از ایران تبعید شدند."
به این ترتیب ملاحظه می گردد که هنوز بیش از سه دهه از لغو کاپیتولاسیون نگذشته بود که محمدرضا پهلوی احیاگر مجدد آن شد. امام خمینی(ره) که از حضور مستشاران نظامی و امنیتی آمریکایی در ایران آگاهی داشت و از تصویب کاپیتولاسیون نیز اطلاع یافته بود، تصمیم گرفت تا این توطئه بزرگ و ننگین را افشا کند؛ از این رو در حالیکه رژیم می کوشید تا با برگزاری تبلیغاتی پر زرق و برق، جشن چهارم آبان 1343 هـ.ش مصادف با سالروز تولد شاه مسئله کاپیتولاسیون را به فراموشی بسپارد، امام خمینی(ره) سخنرانی خود را در همان روز ایراد و در همه جا منتشر کرد.
قانون اجازه استفاده مستشاران نظامی امریکایی از بند دوم کنوانسیون وین، پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1358، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران لغو گردید. به منظور دستیابی به اطلاعات بیشتر می توان به اسناد لانه جاسوسی جلد70-71-72 و نیز صحیفه امام خمینی(ره) جلد1 و همچنین کتاب نهضت امام خمینی(ره) جلد اول نگارش محقق تاریخ معاصر حجة الاسلام دکتر سیدحمید روحانی رجوع کرد.

 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
بيشتر
نسخه قابل چاپ